Özgür Öğütcen

Gündelik Hayattaki Şiddet Üzerine 

Bugünlerde dünyanın dört bir yanından orman yangını haberleri geliyor, Türkiye’de de orman yangınları ben bu satırları yazarken devam ediyordu. Türkiye’deki devlet otoritesinin orman yangınlarına karşı önlem almakta yetersiz kaldığı, hatta gönülsüz olduğu iddia ediliyor. Yanan orman arazilerini yapılaşma ve turizme açmak gibi bir hedeflerinin olduğu pek çok kişi tarafından dile getiriliyor. Genel olarak canlılara ve yaşama karşı olan bu şiddeti nasıl anlamak gerekiyor? Şiddet sadece insandan insana karşı uygulanmıyor, insan tarafından doğa üzerinde de ciddi bir şiddet uygulandığını biliyoruz. Hatta uzun süreler boyunca doğanın bu sömürgeleştirilmesi hali “ilerleme”nin ölçütü olarak sunulmaktaydı. Doğanın şiddetinin, hayvanların, kasırgaların, sellerin, depremlerin, salgın hastalıkların yarattığı yıkıcılığın, karşı bir şiddet kullanılarak kontrol altına alınması medenileşmenin kanıtı olarak görülüyordu. Nehirleri ıslah etmek, kentlere yakın yaşayan vahşi hayvanları öldürmek, depreme dayanıklı evler inşa etmek hemen hiç kimsenin karşı çıkmadığı ilerleme işaretleriydi. Aslında bütün bunların iki yönü olduğu, insanların bir tür “hümanizm” adına, maddi dünyayı kendileri için manipüle etmelerinin hem yıkıcı hem de gerekli olduğunu söylemek yanlış olmaz. İnsanların diğer insanlara uyguladığı politik şiddetin aldığı çeşitli biçimler bundan kesin hatlarla ayrı tutulmalıdır, nitekim çok uzun süreler boyunca öteki addedilen insanlar üzerinde uygulanan politik şiddet de hoşgörüyle karşılandı; sonuçta bu da, bir tür medenileşme projesi olarak görülüyordu. Bir “ırk”ın diğer bir “ırk” karşısındaki üstünlüğü tartışılmaz bir veri olarak kabul edildiği için, bunun düşüncemize ne kadar sirayet ettiğinin anlaşılması bile zordur. Üstüne üstlük, Todd McGowan’ın Irkçı Fantazi kitabında belirttiği gibi, ırkçılık sadece ırkçı politika ve uygulamalardan oluşmaz, bunu destekleyen bilinçdışı bir fantazi olmazsa ayakta kalması bile mümkün değildir. Buradan yola çıkarak, diğer mevzulara bir genişletme yaptığımızda, “ilerlemeci”, “modernleşmeci” ve finansallaşmaya dayalı ekonomi modellerini sorgulamadan, şiddetin kendisini yalıtılmış, neredeyse doğal bir olgu gibi kavramamız sakıncalı görünmekte. Ya da bunu sadece mevcut politik konjonktürün bir belirleyicisi veya sonucu gibi ele almakta kuşkusuz yetersiz kalacaktır. 

SÖYLENTİNİN FELSEFESİ: SOKRATES’TEN SOSYAL MEDYAYA

Mladen DOLAR

Sokrates, MÖ 399 yılında Atina mahkemesinde yargılanırken, en çok korktuğu düşmanlarının orada bulunmayanlar olduğunu söyler: Yıllardır hakkında söylentiler yayan, ama hiçbir zaman yüzleşemediği hayaletler… Gölgelere karşı savaşmak gibiydi bu. Hakikatin ve aklın sembolü olan Sokrates, sonunda yalanlarla örülmüş söylentilere yenilmişti.

Peki, söylentilerin bu tuhaf gücü nereden gelir? Herkes temelsiz olduklarını bilir, ama yine de onları yaymaktan geri durmaz. Önemsiz bir esinti gibi başlayan bir laf, zamanla fırtınaya dönüşebilir. Çağımızın önde gelen psikanalitik düşünürlerinden Mladen Dolar bu kısa ama sarsıcı kitabında, söylentilerin hayatları nasıl altüst ettiğini felsefi bir bakışla inceliyor: Shakespeare ve Cervantes’ten Gogol ve Kafka’ya uzanan kültürel bir yolculukla, söylentinin tarih boyunca büründüğü şekillere ışık tutuyor.

Ama mesele yalnızca geçmişe dair değil. Dolar, internetin ve sosyal medyanın ortaya çıkışıyla birlikte söylentinin toplumsal yapının dokusuna nasıl işlediğini de gösteriyor. Öyle ki, artık bir “söylentileşmiş toplum”dan söz etmek bile mümkün. İletişimin arttığı her an, toplumsal bağların çözülme ihtimali de artıyor. İşte bu yüzden, söylentinin olası yıkıcı etkilerini kavrayabilmek ve buna karşı stratejiler geliştirebilmek hayati önem taşıyor.

Kulaktan kulağa yayılanlarla hayatlarımızın nasıl biçimlendiğini merak ediyorsanız, bu kitap kesinlikle ilginizi çekecek. 

Dünyanın farklı yerlerinden analistler bir araya geldik ve histeri hakkında bir kitap çıkardık. Histerinin salt tarihsel bir kategori olarak görülüp değersizleştirilmesine karşı, Freud’u ve Lacan’ı kendimize rehber alarak okurlar için temel olacağına inandığım bir kitap yayınladık. Türkçe’de histeri ve histerik özne konusunda literatür eksikliğinin çok büyük olduğunu düşünürsek, bu özgün katkının açtığı yolda başka kitaplar yayınlayacağımızın müjdesini de verebiliriz. Aslında en çarpıcı nokta, histeriyi “patoloji” ya da “hastalık” gibi ele almayan Lacan’ın, bunu bilgi meselesiyle ilişkilendirmesi. Üstelik sadece bilinçdışında yer alan bilgiyle de değil, yaşadığımız toplumumuzdaki iktidar ve güç hatları boyunca dağılan bilgi meselesiyle ilişkilendirmesi çok çarpıcı. Ben kendi adıma, Fransız psikanalist Alain Vanier’nin bir yazısındaki bir cümlesinden yola çıkarak bir yazı yazdım; günümüzün histeriğinin “çocuk” olduğu iddiasını ortaya attığım bu yazı, zamanımıza ilişkin bir sorgulama aynı zamanda. Psikanalitik dostlarımızı bu kitabı eleştirel biçimde okumaya davet ediyoruz.

Çocuklara ne oldu?

Özgür Öğütcen

Son yıllarda İnstagram üzerindeki videoların özel bir alt türüne çok sık rastlanıyor; bu tür, anne babaların –özellikle de annelerin– çocuk bakımından ne kadar yorulduklarına hasredilmiş durumda. Mizahi bir dille anlatılan çocuk bakımı dertleri arasında en sık rastlananlar yorgunluk, tükenmişlik, kendine ait bir alanın kalmaması, destek olacak kimsenin yokluğu, kocaların anlayışsızlığı, erkek çocuk kız çocuk kıyaslamaları, uykusuzluk vb. gibi konular. Genelde otuzlu yaşlarının üzerinde olan anneler uykusuzluk ve yorgunluktan bitap düşmüş halde resmediyorlar kendilerini. Hem ev işlerini ve çocuk bakımını üstlenmek hem de maddi nedenlerle zorunlu olarak kendi işlerine devam etmek zorunda olan anneler bu konuda en çok zorlananlar. Çocuk bakımının tarzının değişmesiyle birlikte çocuk her şeyin merkezi haline geldi, belki de son 30-40 yılın meselesi bu. Çocuk hem kırılgan, travmatize olabilir bir varlık olarak kabul ediliyor hem de ondan kendisinden beklenenler konusunda anlayışlı olması isteniyor. Aslında tam da bu noktada çocuğu hem rasyonel bir figür olarak görmekle aynı zamanda onu ıslah edilmesi gereken bir tür vahşi hayvan olarak görmek arasında bir bölünme var. Bu en iyi çocuğa duyulan öfkede açığa çıkıyor, yukarıda bahsedilen videolar her ne kadar mizahi olsa da çocuklara yönelik şiddetli bir öfkenin izlerini de taşıyor. Çocuklara kızmanın ayıplandığı bir çağda, onlara yönelik şiddet dolu fikirlere sahip olmak asla kabul edilemeyecek bir şey olarak görülüyor. Çocuklar ise kendilerini durduracak bu sınırı bulabilmek için yaptıklarının dozunu giderek artırmak zorunda kalıyorlar. Her şeye anlayış göstermenin anne babalığın en doğru yolu olduğu konusundaki fikrin ardında psikanalizin bir türünün de suç ortaklığı olabilir; çünkü psikanalizin belli türleri çok uzun süreler boyunca çocuklarda ortaya çıkan psikopatolojiler konusunda anne babaların suçlamayı gelenek haline getirdiler, bu da haliyle anne babalarda bir geri durmaya yol açtı. Şu anda yaşanan ise geniş boyutlu bir krizin çeşitli parçalarından oluşuyor. 

Freudcu alandan post-Lacancı alana The Substance filmi üzerine psikanalitik bir görüş

Özgür Öğütcen

2025 yılında Demi Moore’a Oscar kazandıracağına kesin gözüyle bakılan The Substance filmi izleyicileri ikiye böldü. Bir kısım izleyici filmi “çok kötü” bulurken, diğer kısım ise filmi “çok iyi” buldu. Söylendiğine göre Cannes jürisi de film konusunda ikiye bölünmüş ve filmi nereye oturtacağına uzun tartışmalardan sonra karar verebilmiş. Sonuç “çok iyi” bir film olduğu yönünde oldu, Oscar’ın tersine bu yarışmadan ödüllerle döndü film. Demi Moore, geçmişte yaptığı filmlerle değerlendirildiğinde ve Bruce Willis’in eski karısı olmanın gölgesinin halen üzerine düştüğü biri olarak Oscar’a bu kadar yaklaşmamıştı şimdiye kadar. İleride ne kadar yaklaşabilir bu da ayrı bir soru. Artık çok genç bir kadın olmamasına rağmen filmin başından sonuna kadar olağanüstü bir performans sergilediğini söylemek zorundayız. O donukluk, o iletişimsizlik, film metninin hakkını veren sade ama derinlikli oyunculuk hep onun hanesine olumlu olarak yazılan özellikler. Gençliğinde taşralı, güzel Amerikan kızını cisimleştiren Moore, güzelliğinin duruluğuyla etkileyici bir genç kadındı; şimdi, artık 60’larında bir kadın olarak ise Amerikan rüyasının çöküşüne bir ışık düşürüyor. Yine parıldıyor ama başka bir şekilde.

24-25 Mayıs 2025 tarihlerinde İstanbul’da SALT Galata’da gerçekleştirilecek olan Bruce Fink İstanbul’da!: Arzu ve Biçimleri: Lacan’ın 6. Semineri’nin Yakın Bir Okuması adlı etkinliğimize göstermiş olduğunuz ilgiden dolayı teşekkür ederiz. Aşağıda etkinliğin programına ve diğer gerekli bilgilere ulaşabilirsiniz.

Saygılarımızla,

Axis Yayınları

Yakınlarda Stijn Vanheule ve Derek Hook’la harika bir etkinlik gerçekleştirdik. Depresyon konusundan başlayıp, melankoliye uzanan bir hatta pek çok şeyi konuşma imkanı bulduk. Her ikisi de engin bilgi birikimlerini ve klinik tecrübelerini bizimle paylaştılar. Lacan Depresyon ve Melankoli Hakkında Ne Dedi? kitabının çok uzun yıllar okunacağına olan inancımla ikisine de çok teşekkür ediyorum. Türkiye’deki klinisyenlerin güncel Lacancı tartışmaları izleyebilmelerini ve önde gelen psikanalistlerle doğrudan iletişim kurma olanağı bulmalarını çok önemsiyorum ve bu amaçla Axis Yayınları olarak önümüzdeki Mayıs ayında İstanbul’a gelecek olan Bruce Fink’i dinlemeye ilgili herkesi davet ediyoruz. Teşekkürler Stijn! Teşekkürler Derek!

AXİS ATÖLYELERİ

Arzu ve Yorumu: Lacan’ın 6. Seminer’ini Okumak

Bu etkinlik Bruce Fink’in Mayıs ayında İstanbul’da gerçekleştireceği etkinliğe hazırlık amacını taşımaktadır. Katılımcılar etkinliğin sonunda Lacan’ın bir metnini yakından okumuş olacaklar ve başta arzu olmak üzere, fantazi, klinik pratik, vaka öyküsü, klinik sürecin ilerleyişi, psikanalitik yorum ve benzeri konularda temel bir oryantasyon elde edeceklerdir. 

Etkinlik 2 haftada bir online olarak gerçekleştirilecektir. Şubat-Mart-Nisan aylarını kapsamak üzere toplam 6 oturum yapılacaktır. İlk oturum tarihi 12 Şubat Çarşamba günüdür.

Atölye sadece klinik psikolog, psikolog ve psikiyatristlere açıktır. Klinik deneyim kabul edilme nedenidir. 

Kontenjan 10 kişiyle sınırlıdır. Ayrıntılı program atölye katılımcılarına iletilecektir. 

Katılımcıların İngilizce ve/veya Fransızca bilmesi gerekmektedir. Her oturumda Lacan’ın 6. Semineri olan Arzu ve Yorumu’ndan bir bölüm ele alınacaktır.

Katılımcıların etkinliğin tamamına katılması beklenmektedir. Toplam katılım ücreti 4000 TL’dir. 

Katılımcıların kendilerini tanıtan ve Lacancı psikanalize olan ilgilerini anlatan bir metinle axis@axisyayinlari.com adresine mail yoluyla başvurmaları gerekmektedir. 

Rüyalar ne işe yarar?

Freud Rüyaların Yorumu’nda^[1] ortaya attığı tezleri keşfettiği şeyler arasında en sarsılmazı, en sağlamı olarak görüyordu ve bu yüzden onları çok değiştirme ihtiyacı duymadığını söylüyordu, oysa zaman içinde nevroz kuramını değiştirmişti. Ayrıca Freud, inançları sarsıldığında, şüpheye düştüğünde kendisine güvenini geri verenin bu kitap olduğunu belirtmektedir.^[2] Yani onun için bu kadar büyük bir önem taşımaktadır rüyalarla ilgili çalışması. Rüyaların Yorumu’nun kendisi için taşıdığı bu öznel önemi 1896 yılında babasını kaybetmesine bağlar, bu kitabın bu ölüme bir tepki olduğunu söyler. Babası öldükten sonra o artık Sigmund değildir, psikanalizi kuran Sigmund Freud’dur, kendi adı kendi ampirik varlığının ötesinde bir anlam taşımaktadır. Freud, Rüyaların Yorumu’nun İngilizce üçüncü basımına 1931 yılında yazdığı önsözde kitaptan şöyle bahsediyor: “Bugünkü yargılarıma göre de [bu kitap] keşfetmesi bana nasip olmuş tüm keşiflerin en değerlisini içermektedir. Böylesine bir içgörü insana tüm yaşamında bir kez nasip olur.”^[3] O kendi keşfine yabancı değildir, bunun farkında olan biridir ve tabii ki o, psikanalizin kurucusudur.